Araştırma Problemi ve Araştırma Sorusu Nasıl Yazılır?

Araştırma Problemi Nedir?

Araştırma problemi yalnızca üzerinde çalışılacak konunun adı değildir. Konu geniş bir alanı gösterirken problem, bu alan içinde açıklanmaya ihtiyaç duyan belirli bir bilimsel sorunu tanımlar.

Konu: Üniversite öğrencilerinde yapay zekâ kullanımı

Problem: Üniversite öğrencilerinin akademik amaçlı yapay zekâ kullanımının eleştirel düşünme davranışlarıyla nasıl ilişkili olduğuna ilişkin mevcut bulguların sınırlı ve tutarsız olması.

Araştırma Problemi Nereden Doğar?

• Literatürde yeterince incelenmemiş bir konu
• Önceki çalışmalar arasında çelişkili sonuçlar
• Belirli bir grup veya bağlamın ihmal edilmesi
• Bir kuramın farklı bir bağlamda sınanmamış olması
• Yeni ortaya çıkan toplumsal, klinik, teknik veya bilimsel bir durum
• Uygulamada karşılaşılan ancak yeterince açıklanmamış bir sorun
• Yeni bir teknoloji, yöntem veya müdahalenin etkisinin bilinmemesi
• Önceki çalışmaların yöntemsel sınırlılıkları

Literatür Boşluğu ile Araştırma Problemi Aynı Şey midir?

Hayır. Literatür boşluğu, mevcut bilgi birikiminde eksik kalan noktayı gösterir. Araştırma problemi ise bu eksikliğin neden bilimsel açıdan önemli olduğunu ve hangi sorunun ele alınması gerektiğini daha geniş biçimde açıklar.

“Bu konuda az çalışma vardır” ifadesi tek başına yeterli değildir. Az çalışılmış olmasının neden önemli olduğu da gösterilmelidir.

Güçlü Bir Araştırma Problemi Nasıl Görünür?

• Açık ve anlaşılırdır.
• Belirli bir bilimsel soruna odaklanır.
• Mevcut literatürle ilişkilidir.
• Çalışmanın neden gerekli olduğunu gösterir.
• Araştırılabilir niteliktedir.
• Çalışmanın kapsamına uygundur.
• Bilimsel, kuramsal veya uygulamalı bir anlam taşır.

Araştırma Problemi Nasıl Kurulur?

Giriş bölümünde aşağıdaki akış çoğu çalışma için işe yarar:

Bilinen durum → Mevcut kanıt → Eksiklik / çelişki → Bunun önemi → Çalışmanın ele aldığı problem

1. Bilimsel Bağlamı Kurun

Konuyla doğrudan ilişkili bilgiler seçilmeli; giriş bölümü gereksiz ölçüde genişletilmemelidir.

2. Mevcut Bilgiyi Sentezleyin

Kaynakları tek tek sıralamak yerine, literatürün ne söylediğini ve hangi noktada birleşip ayrıldığını gösterin.

3. Bilgi Eksikliğini Tanımlayın

Neyin bilinmediğini, hangi bulguların çelişkili olduğunu veya hangi grubun, değişkenin ya da bağlamın yeterince incelenmediğini açıkça belirtin.

4. Neden Önemli Olduğunu Açıklayın

Eksikliğin bilimsel, klinik, toplumsal, kuramsal, teknik veya uygulamalı önemini gösterin.

5. Problemi Yönetilebilir Bir Kapsama Daraltın

Çok geniş problemler tek bir araştırmada anlamlı biçimde incelenemeyebilir. Problem, zaman, örneklem ve veri olanaklarıyla uyumlu olmalıdır.

Problem Cümlesi Nasıl Yazılır?

Zayıf: Sosyal medya kullanımı önemli bir problemdir.

Daha güçlü: Üniversite öğrencilerinde yoğun sosyal medya kullanımı ile akademik erteleme davranışı arasındaki ilişkinin hangi psikolojik değişkenlerle açıklanabileceğine ilişkin kanıtlar sınırlıdır.

Araştırma Sorusu Nedir?

Araştırma sorusu, araştırma problemini cevaplanabilir bir bilimsel soruya dönüştürür. Hangi değişkenlerin, grupların, deneyimlerin, süreçlerin veya ilişkilerin inceleneceğini açık biçimde göstermelidir.

İyi Bir Araştırma Sorusu Nasıl Olmalı?

• Açık ve tek anlamlı olmalı
• Araştırmanın amacıyla doğrudan ilişkili olmalı
• Veri toplanarak cevaplanabilmeli
• Aşırı geniş veya gereğinden dar olmamalı
• Araştırma tasarımıyla uyumlu olmalı
• İlgili kavramları veya değişkenleri açıkça içermeli
• Bilimsel açıdan anlamlı bir cevaba izin vermeli

Amaç ile Araştırma Sorusu Arasındaki Fark

Amaç: Üniversite öğrencilerinde yapay zekâ kaygısı ile akademik öz yeterlik arasındaki ilişkinin incelenmesi.

Araştırma sorusu: Üniversite öğrencilerinde yapay zekâ kaygısı ile akademik öz yeterlik arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?

Nicel Araştırmalarda Soru Türleri

• X ile Y arasında ilişki var mıdır?
• X, Y'yi anlamlı düzeyde yordamakta mıdır?
• A ve B grupları arasında Y açısından fark var mıdır?
• X müdahalesi Y sonucunu değiştirmekte midir?
• X'in Y üzerindeki etkisinde Z'nin aracı veya düzenleyici rolü var mıdır?

İlişkisel: Üniversite öğrencilerinin akademik öz yeterlik düzeyleri ile akademik erteleme davranışları arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?

Karşılaştırmalı: Farklı çalışma modellerinde görev yapan sağlık çalışanlarının tükenmişlik düzeyleri arasında anlamlı bir fark var mıdır?

Yordayıcı: Dijital liderlik çalışanların dijital dönüşüme yönelik tutumlarını anlamlı düzeyde yordamakta mıdır?

Aracılık: Yapay zekâ kaygısı, dijital liderlik ile dijital dönüşüm arasındaki ilişkide aracı role sahip midir?

Nitel Araştırmalarda Araştırma Sorusu

Nitel sorular deneyimlerin, anlamların, süreçlerin, algıların ve etkileşimlerin nasıl yaşandığını veya anlamlandırıldığını araştırır.

Örnek: Zihinsel engelli bireylerle çalışan bakım personeli, uzun süreli bakım deneyiminin kişilerarası ilişkileri üzerindeki etkilerini nasıl anlamlandırmaktadır?

Fenomenoloji

Örnek: Yoğun bakımda çalışan hemşireler hasta kaybı deneyimini nasıl yaşamaktadır ve bu deneyime hangi anlamları yüklemektedir?

Temellendirilmiş Kuram

Örnek: Kurumsal bakım çalışanları uzun süreli bakım deneyimine uyum sağlama sürecini nasıl yaşamaktadır ve bu süreç hangi aşamalar üzerinden gelişmektedir?

Durum Çalışması

Örnek: Bir kamu bakım kuruluşunda yeni bir hizmet modelinin uygulanması çalışanlar ve hizmet alanlar tarafından nasıl deneyimlenmektedir?

Karma Yöntem Araştırmalarında Araştırma Sorusu

Nicel soru: X ile Y arasında ilişki var mıdır?

Nitel soru: Katılımcılar X ile ilişkili deneyimlerini nasıl açıklamaktadır?

Entegrasyon sorusu: Nitel bulgular, nicel olarak belirlenen X-Y ilişkisini nasıl açıklamakta veya genişletmektedir?

Sistematik Derlemelerde Araştırma Sorusu

Araştırma sorusu tarama ve dahil etme ölçütlerini doğrudan etkiler. Müdahale çalışmalarında PICO kullanılabilir:

• P: Population / Katılımcı grubu
• I: Intervention / Müdahale
• C: Comparison / Karşılaştırma
• O: Outcome / Sonuç

Her derleme için PICO uygun değildir; çalışmanın türüne göre PEO, PICo, SPIDER veya başka çerçeveler kullanılabilir.

Deneysel, Klinik ve Teknik Araştırmalarda

Deneysel örnek: Sekiz haftalık egzersiz programı, standart bakıma kıyasla kronik bel ağrısı olan yetişkinlerde ağrı şiddetini azaltmakta mıdır?

Mühendislik örneği: Önerilen görüntü sınıflandırma modeli, mevcut yöntemlere kıyasla düşük işlem gücüne sahip cihazlarda benzer doğruluğu daha düşük hesaplama maliyetiyle sağlayabilir mi?

Kuramsal Araştırmalarda

Örnek: Sosyal sermaye yaklaşımı dijital topluluklardaki dayanışma biçimlerini açıklamak için nasıl yeniden ele alınabilir?

Araştırma Sorusu ile Hipotez Aynı Şey midir?

Araştırma sorusu: X ile Y arasında ilişki var mıdır?

Hipotez: X arttıkça Y anlamlı biçimde artmaktadır.

Her çalışma hipotez içermek zorunda değildir. Keşfedici ve nitel araştırmalarda araştırma soruları tek başına yeterli olabilir.

Kaç Araştırma Sorusu Olmalı?

Sabit bir sayı yoktur. Her sorunun yöntem ve bulgular bölümünde gerçek bir karşılığı bulunmalı; soru sayısı çalışmanın odağını dağıtmayacak, ancak amacı da eksik bırakmayacak düzeyde tutulmalıdır.

Soruların Sırası Neden Önemlidir?

Araştırma soruları mantıksal bir sıra izlemelidir. Örneğin tanımlayıcı soruların ardından ilişkisel, daha sonra yordayıcı veya karmaşık model soruları gelebilir. Aynı sıra Bulgular ve mümkün olduğunda Tartışma bölümünde korunursa metnin izlenebilirliği artar.

Soru Çok Genişse Nasıl Daraltılır?

• Hangi grup?
• Hangi değişken veya olgu?
• Hangi bağlam?
• Hangi zaman aralığı?
• Hangi sonuç?
• Hangi ilişki veya süreç?

Soru Fazla Dar Olabilir mi?

Evet. Yalnızca basit bir sayı üreten veya zaten bilinen bir cevaba yönelen sorular, özgün bilimsel katkı bakımından zayıf kalabilir. Soru yönetilebilir olduğu kadar anlamlı bir bilimsel cevap üretmeye de elverişli olmalıdır.

“Bu Konuda Çalışma Yok” Demek Yeterli mi?

Hayır. Bir konuda az çalışma bulunması, araştırmanın gerekliliğini tek başına kanıtlamaz. Yazar ayrıca şu soruya cevap vermelidir: Bu bilgi eksikliği neden önemlidir?

FINER ile Araştırma Sorusunu Değerlendirme

• Feasible: Yapılabilir mi?
• Interesting: Bilimsel açıdan ilgi çekici mi?
• Novel: Yeni bir katkı sunuyor mu?
• Ethical: Etik açıdan uygun mu?
• Relevant: Alan açısından anlamlı mı?

FINER kesin bir kural değil; araştırma sorusunun uygulanabilirliğini değerlendirmek için yararlı bir kontrol aracıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Konuyu araştırma problemi sanmak
• Problemi yalnızca “az çalışma var” ifadesine dayandırmak
• Aşırı geniş bir araştırma sorusu oluşturmak
• Tek soruda çok sayıda farklı problemi birleştirmek
• Soru ile araştırma yöntemini uyumsuz kurmak
• Çalışmada ölçülmeyen değişkenleri soruya dahil etmek
• Nitel soruyu nicel hipotez biçiminde yazmak
• Nedensellik kuramayacak tasarım için nedensel soru oluşturmak
• Araştırma sorularını Bulgular bölümünde cevaplamamak
• Amaç, soru ve hipotezleri birbiriyle uyumsuz kurmak

Pratik Yazım Formülleri

Problem: Ne biliyoruz? → Ne bilmiyoruz? → Bu eksiklik neden önemli? → Bu çalışma hangi problemi ele alacak?

Nicel soru: Kim / hangi grup + hangi değişken(ler) + hangi ilişki / fark / etki?

Nitel soru: Kim / hangi grup + hangi deneyim / süreç / olgu + nasıl yaşanıyor veya anlamlandırılıyor?

Göndermeden Önce Kontrol Edin

• Araştırma konusu ile araştırma problemi birbirinden ayrılmış mı?
• Problem mevcut bilimsel literatürle destekleniyor mu?
• Bilgi eksikliğinin neden önemli olduğu açıklanmış mı?
• Araştırma sorusu problemi doğrudan karşılıyor mu?
• Soru açık ve araştırılabilir mi?
• Kapsam mevcut zaman, örneklem ve kaynaklarla yönetilebilir mi?
• Araştırma tasarımı soruyu cevaplamaya uygun mu?
• Değişkenler veya kavramlar açık biçimde tanımlanmış mı?
• Araştırma soruları yöntem ve analiz planıyla uyumlu mu?
• Her araştırma sorusunun Bulgular bölümünde karşılığı olacak mı?