Bir araştırmada evrenin, örneklemin ve örnekleme yönteminin doğru tanımlanması; elde edilen bulguların kimleri temsil ettiğinin, hangi sınırlar içinde yorumlanabileceğinin ve araştırmanın ne ölçüde genellenebilir olduğunun anlaşılması açısından önemlidir.
Özellikle nicel araştırmalarda örnekleme yaklaşımı araştırmanın dış geçerliliğini doğrudan etkiler. Nitel araştırmalarda ise amaç çoğu zaman istatistiksel temsil değil, araştırılan olguya ilişkin zengin ve anlamlı bilgi üretebilecek katılımcılara ulaşmaktır.
Evren Nedir?
Evren, araştırma sonuçlarının ilişkilendirilmek istendiği bireylerin, kurumların, olayların, nesnelerin veya diğer analiz birimlerinin bütünüdür.
Örneğin:
Araştırma konusu: Türkiye'de çalışan sosyal hizmet uzmanlarında mesleki tükenmişlik
Evren: Araştırmanın tanımına göre Türkiye'de aktif olarak sosyal hizmet uzmanı olarak çalışan bireylerin tümü olabilir.
Hedef Evren ve Ulaşılabilir Evren Arasındaki Fark
Araştırmalarda evren bazen iki düzeyde ele alınır:
- Hedef evren: Araştırma sonuçlarının teorik olarak genellenmek istendiği daha geniş grup.
- Ulaşılabilir evren: Araştırmacının zaman, kurum, coğrafya ve erişim koşulları içinde fiilen ulaşabileceği grup.
Örneğin Türkiye'deki tüm hemşireler hedef evreni oluştururken yalnızca belirli bir ilin kamu hastanelerindeki hemşireler ulaşılabilir evren olabilir.
Evren Nasıl Tanımlanmalıdır?
Evren tanımı mümkün olduğunca açık olmalıdır. Şu unsurlar gerektiğinde belirtilmelidir:
- Kimlerin veya hangi birimlerin evrene dahil olduğu
- Coğrafi sınır
- Kurum veya sektör
- Zaman aralığı
- Mesleki veya demografik özellikler
- Dahil edilme ve dışlanma koşulları
“Sağlık çalışanları” gibi çok geniş bir ifade çoğu zaman yeterli değildir. Hangi sağlık çalışanlarının, hangi kurumlarda ve hangi dönemde araştırıldığı açıklanmalıdır.
Örneklem Nedir?
Örneklem, evren içinden araştırmaya fiilen dahil edilen bireylerin veya analiz birimlerinin oluşturduğu gruptur.
Araştırmanın türüne göre örneklemin amacı değişebilir. Nicel çalışmalarda örneklem çoğu zaman evren hakkında çıkarım yapabilmek için kullanılır. Nitel çalışmalarda ise belirli deneyimler veya süreçler hakkında derinlemesine bilgi sunabilecek katılımcılar seçilebilir.
Örnekleme Yöntemi Nedir?
Örnekleme yöntemi, araştırmaya dahil edilecek birimlerin evrenden hangi yöntemle seçildiğini ifade eder.
Örnekleme yöntemleri genel olarak iki büyük grupta incelenebilir:
- Olasılıklı örnekleme yöntemleri
- Olasılıksız örnekleme yöntemleri
Olasılıklı Örnekleme Nedir?
Olasılıklı örneklemede evrendeki birimlerin örnekleme seçilme olasılığı bilinir veya hesaplanabilir. Bu yaklaşım, uygun biçimde uygulandığında evrene yönelik istatistiksel genellemeler açısından daha güçlü bir temel sağlar.
Basit Rastgele Örnekleme
Basit rastgele örneklemede evrendeki her birimin seçilme olasılığı eşit veya bilinir. Seçim kura, rastgele sayı üretimi veya uygun bilgisayar yazılımları aracılığıyla yapılabilir.
Bu yöntemin uygulanabilmesi için genellikle evrendeki birimlerin listesinin bulunması gerekir.
Örnek: 2.000 kişilik bir çalışan listesinden rastgele 300 kişinin seçilmesi.
Sistematik Örnekleme
Sistematik örneklemede belirli bir başlangıç noktasından sonra birimler düzenli aralıklarla seçilir.
Örneğin 2.000 kişilik bir listeden 200 kişi seçilecekse yaklaşık her 10 kişiden biri örnekleme dahil edilebilir.
Listenin kendi içinde döngüsel veya düzenli bir örüntü taşıması durumunda sistematik seçim yanlılık oluşturabileceğinden dikkatli olunmalıdır.
Tabakalı Örnekleme
Tabakalı örneklemede evren önemli özelliklere göre alt gruplara ayrılır ve her tabakadan katılımcı seçilir.
Tabakalar örneğin:
- Cinsiyet
- Meslek grubu
- Kurum türü
- Coğrafi bölge
- Eğitim düzeyi
gibi araştırma açısından anlamlı özelliklere göre oluşturulabilir.
Bu yöntem, önemli alt grupların örneklemde yeterince temsil edilmesine yardımcı olabilir.
Orantılı ve Orantısız Tabakalı Örnekleme
Orantılı tabakalı örneklemede her tabakanın örneklemdeki payı evrendeki oranına yakın tutulur.
Orantısız tabakalı örneklemede ise belirli küçük grupların analiz için yeterli sayıya ulaşması amacıyla bazı tabakalardan daha fazla katılımcı seçilebilir.
Orantısız seçim yapıldığında analiz sırasında ağırlıklandırma gereksinimi doğabilir.
Küme Örnekleme
Küme örneklemede bireylerin tek tek seçilmesi yerine doğal gruplar veya kümeler seçilir.
Örneğin ülke genelindeki öğrencilerden örneklem oluşturmak için önce okulların rastgele seçilmesi, ardından seçilen okullardaki öğrencilerin araştırmaya dahil edilmesi mümkündür.
Küme örnekleme lojistik olarak avantaj sağlayabilir ancak aynı kümedeki bireylerin birbirine benzemesi nedeniyle örneklem büyüklüğü ve analiz planında küme etkisinin dikkate alınması gerekebilir.
Çok Aşamalı Örnekleme
Büyük ve dağınık evrenlerde birden fazla örnekleme yöntemi aşamalı olarak birleştirilebilir.
Örneğin:
Bölge seçimi → İl seçimi → Kurum seçimi → Katılımcı seçimi
şeklinde çok aşamalı bir tasarım kullanılabilir.
Olasılıksız Örnekleme Nedir?
Olasılıksız örneklemede evrendeki her birimin seçilme olasılığı bilinmez. Bu yöntemler özellikle erişimin sınırlı olduğu, keşfedici veya nitel araştırmalarda sık kullanılır.
Olasılıksız örnekleme kullanıldığında örneklemin tüm evreni temsil ettiği yönünde aşırı genellemeler yapılmamalıdır.
Kolayda Örnekleme
Kolayda örnekleme, ulaşılması en kolay ve araştırmaya katılmaya uygun bireylerin seçilmesine dayanır.
Örneğin araştırmacının erişebildiği üniversite öğrencileri, kurum çalışanları veya çevrim içi ankete gönüllü olarak katılan kişiler bu yöntemle örneklem oluşturabilir.
Uygulaması kolaydır ancak seçim yanlılığı ve düşük temsil gücü riski yüksektir.
Amaçlı Örnekleme
Amaçlı örnekleme, araştırma sorusuna ilişkin özellikle bilgi sağlayabilecek bireylerin veya durumların bilinçli biçimde seçilmesine dayanır.
Nitel araştırmalarda en sık kullanılan örnekleme yaklaşımlarından biridir.
Örneğin zihinsel engelli bireylerle en az beş yıldır çalışan bakım personelinin seçilmesi amaçlı örnekleme kapsamında değerlendirilebilir.
Ölçüt Örnekleme
Ölçüt örneklemede önceden belirlenen bir veya daha fazla koşulu karşılayan katılımcılar seçilir.
Örnek: En az iki yıldır yoğun bakım servisinde çalışan hemşireler.
Ölçütün araştırma sorusuyla bilimsel olarak ilişkili olması gerekir.
Maksimum Çeşitlilik Örneklemesi
Maksimum çeşitlilik örneklemesinde araştırılan olgunun farklı görünümlerini ortaya çıkarmak amacıyla birbirinden farklı özelliklere sahip katılımcılar seçilir.
Örneğin yaş, kıdem, kurum türü, eğitim düzeyi veya çalışma birimi açısından farklı katılımcılar örnekleme dahil edilebilir.
Tipik Durum Örneklemesi
Tipik durum örneklemesinde araştırılan olguyu olağan veya ortalama koşullarda temsil eden bir durum seçilir.
Amaç sıra dışı bir vakayı incelemek değil, yaygın görülen bir durumu ayrıntılı biçimde anlamaktır.
Aşırı veya Aykırı Durum Örneklemesi
Bu yaklaşımda olağan dışı, uç veya dikkat çekici özellik gösteren durumlar seçilir.
Örneğin bir müdahalenin olağanüstü başarılı olduğu veya beklenenden çok farklı sonuç verdiği bir kurum ayrıntılı olarak incelenebilir.
Kartopu Örnekleme
Kartopu örneklemede ilk katılımcılar aracılığıyla araştırma kriterlerine uygun başka katılımcılara ulaşılır.
Özellikle ulaşılması güç, kayıtlı listesi bulunmayan veya kapalı topluluklarda yararlı olabilir.
Ancak katılımcıların kendi sosyal ağlarından benzer kişileri yönlendirmesi örneklemde homojenlik ve seçim yanlılığı oluşturabilir.
Kota Örnekleme
Kota örneklemede belirli gruplar için hedef katılımcı sayıları belirlenir.
Örneğin örneklemin %50 kadın ve %50 erkek katılımcıdan oluşması planlanabilir.
Tabakalı rastgele örneklemeden farklı olarak kotaya dahil edilen bireyler rastgele seçilmek zorunda değildir.
Gönüllü Katılım Örneklemesi
Çevrim içi anketler ve açık çağrılar yoluyla kendiliğinden katılan bireyler gönüllü katılım örneklemi oluşturabilir.
Bu yaklaşımda araştırmaya katılmayı seçen bireylerin katılmayanlardan sistematik olarak farklı olabileceği dikkate alınmalıdır.
Nicel Araştırmalarda Hangi Örnekleme Yöntemi Seçilmelidir?
Yöntem seçimi araştırmanın amacı, evrenin yapısı, erişilebilirlik, kaynaklar ve yapılacak çıkarımlar dikkate alınarak belirlenmelidir.
Evrene genelleme önemliyse ve uygun örnekleme çerçevesi mevcutsa olasılıklı yöntemler genellikle daha güçlüdür.
Ancak pratik koşullar nedeniyle olasılıksız örnekleme kullanılmışsa bu durum açıkça raporlanmalı ve genellenebilirlik sınırlılıkları Tartışma bölümünde değerlendirilmelidir.
Nitel Araştırmalarda Örneklem Nasıl Belirlenir?
Nitel araştırmalarda amaç genellikle evreni istatistiksel olarak temsil etmek değil, araştırılan olguyu derinlemesine açıklayabilecek bilgi bakımından zengin katılımcılara ulaşmaktır.
Bu nedenle katılımcıların seçimi araştırma sorusu, çalışma deseni ve aranan deneyimin niteliğiyle gerekçelendirilmelidir.
Nitel Araştırmalarda Örneklem Büyüklüğü
Nitel araştırmalarda her çalışma için geçerli sabit bir katılımcı sayısı yoktur.
Örneklem büyüklüğü şu unsurlardan etkilenebilir:
- Araştırma sorusunun genişliği
- Çalışmanın nitel deseni
- Katılımcı grubunun homojenliği veya çeşitliliği
- Verinin derinliği
- Görüşmelerin niteliği
- Analiz yaklaşımı
- Bilgi gücü veya doygunluk değerlendirmesi
Veri Doygunluğu Nedir?
Doygunluk, yeni verilerin analiz açısından önemli ölçüde yeni tema, kategori veya açıklama üretmemeye başladığı noktayı ifade etmek için kullanılan bir kavramdır.
Ancak doygunluk tüm nitel tasarımlarda aynı biçimde değerlendirilmez ve yalnızca “yeni şey çıkmadı” şeklinde gerekçesiz bir ifadeyle raporlanmamalıdır.
Bilgi Gücü Nedir?
Bazı nitel çalışmalarda örneklem yeterliliği “information power” yani bilgi gücü yaklaşımıyla değerlendirilebilir.
Araştırma amacı ne kadar dar, örneklem araştırma sorusu açısından ne kadar özgül ve elde edilen veri ne kadar zenginse daha küçük bir örneklem yeterli olabilir.
Fenomenolojik Araştırmalarda Örnekleme
Fenomenolojik çalışmalarda araştırılan deneyimi doğrudan yaşamış bireylerin seçilmesi önemlidir.
Katılımcıların fenomen hakkında zengin ve ayrıntılı deneyim aktarabilecek durumda olması örneklem seçiminde temel ölçütlerden biri olabilir.
Temellendirilmiş Kuramda Örnekleme
Temellendirilmiş kuram çalışmalarında başlangıçta amaçlı örnekleme yapılabilir; analiz ilerledikçe ortaya çıkan kategorileri geliştirmek ve sınamak amacıyla teorik örneklemeye geçilebilir.
Bu yaklaşımda örneklem kararı yalnızca araştırmanın başında değil, veri toplama ve analiz sürecinde de şekillenebilir.
Durum Çalışmalarında Örnekleme
Durum çalışmalarında temel seçim birimi çoğu zaman kişi değil, araştırılacak durumun kendisidir.
Bir kurum, program, olay, topluluk, ekip veya süreç araştırma durumu olarak seçilebilir. Durumun neden seçildiği açık biçimde gerekçelendirilmelidir.
Karma Yöntem Araştırmalarında Örnekleme
Karma yöntem araştırmalarında nicel ve nitel bileşenler farklı örnekleme stratejilerine sahip olabilir.
Örneğin nicel aşamada geniş bir anket örneklemi kullanılırken nitel aşamada bu örneklemden belirli özelliklere sahip katılımcılar amaçlı olarak seçilebilir.
İki örneklemin birbiriyle nasıl ilişkili olduğu açıkça açıklanmalıdır.
Dahil Edilme Kriterleri Nedir?
Dahil edilme kriterleri, bir kişinin veya birimin araştırmaya katılabilmesi için taşıması gereken özellikleri tanımlar.
Örnek:
- 18 yaş veya üzerinde olmak
- Belirli bir meslekte aktif çalışıyor olmak
- İlgili kurumda en az altı aydır çalışmak
- Araştırma dilini anlayabilmek
Dışlanma Kriterleri Nedir?
Dışlanma kriterleri, temel dahil edilme koşullarını karşılayan bazı bireylerin belirli bilimsel veya yöntemsel nedenlerle araştırmaya alınmamasını ifade eder.
Kriterler araştırma sonuçlarını istenen yönde değiştirmek amacıyla sonradan oluşturulmamalıdır.
Örnekleme Çerçevesi Nedir?
Örnekleme çerçevesi, örneklemin seçileceği evren birimlerinin erişilebilir listesidir.
Personel listeleri, öğrenci kayıtları, hasta listeleri, kurum kayıtları veya uygun veri tabanları örnekleme çerçevesi oluşturabilir.
Listenin güncel ve evreni yeterince kapsayıcı olması önemlidir.
Örneklem Yanlılığı Nedir?
Örneklem yanlılığı, bazı bireylerin araştırmaya dahil edilme olasılığının sistematik olarak diğerlerinden farklı olması ve bu durumun örneklemin evreni temsil etmesini bozmasıdır.
Örneğin yalnızca sosyal medyada yayımlanan bir sağlık anketi, dijital platformları daha aktif kullanan bireyleri aşırı temsil edebilir.
Yanıtlamama Yanlılığı
Araştırmaya davet edilen ancak katılmayan kişilerin, katılanlardan sistematik biçimde farklı olması sonuçları etkileyebilir.
Bu nedenle uygun olduğunda davet edilen kişi sayısı, katılımcı sayısı ve yanıt oranı raporlanmalıdır.
Örneklemin Temsil Gücü Nasıl Değerlendirilir?
Temsil gücü yalnızca örneklem büyüklüğüne bağlı değildir.
Şu unsurlar birlikte değerlendirilmelidir:
- Örnekleme yöntemi
- Örnekleme çerçevesinin kalitesi
- Katılım oranı
- Alt grupların dağılımı
- Evren ile örneklem arasındaki temel özelliklerin benzerliği
- Eksik veri ve kayıplar
Çok büyük fakat kolayda seçilmiş bir örneklem, daha küçük fakat iyi tasarlanmış olasılıklı bir örneklemden her zaman daha temsil edici değildir.
Örneklem Büyüklüğü ile Örnekleme Yöntemi Aynı Şey Değildir
Örneklem büyüklüğü kaç birimin araştırmaya dahil edilmesi gerektiğini, örnekleme yöntemi ise bu birimlerin nasıl seçileceğini ifade eder.
Büyük bir örneklem, hatalı bir örnekleme yöntemini otomatik olarak düzeltmez.
Örnekleme Yöntemi Makalede Nasıl Yazılır?
Yöntem bölümünde şu bilgiler mümkün olduğunca açık biçimde belirtilmelidir:
- Araştırmanın hedef veya ulaşılabilir evreni
- Evren büyüklüğü biliniyorsa yaklaşık büyüklüğü
- Örnekleme yöntemi
- Örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiği
- Dahil edilme kriterleri
- Dışlanma kriterleri
- Katılımcılara nasıl ulaşıldığı
- Nihai analiz örneklemi
Örnek Yöntem Yazımı
Nicel örnek: Araştırmanın ulaşılabilir evrenini X kurumunda görev yapan 820 çalışan oluşturmuştur. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenmiş ve katılımcılar tabakalı rastgele örnekleme yöntemiyle seçilmiştir. Araştırma kriterlerini karşılayan ve çalışmaya katılmayı kabul eden 312 katılımcının verileri analiz edilmiştir.
Nitel örnek: Katılımcılar araştırılan olguya ilişkin doğrudan deneyime sahip bireylerden amaçlı ölçüt örnekleme yöntemiyle seçilmiştir. En az üç yıldır ilgili hizmet alanında çalışan katılımcılar araştırmaya dahil edilmiş, örnekleme süreci veri yeterliliği ve analitik gelişim dikkate alınarak sürdürülmüştür.
Örnekleme Yöntemlerinde Sık Yapılan Hatalar
- Evren ile örneklemi birbirine karıştırmak
- Ulaşılabilir kişilerin tamamını rastgele örneklem olarak tanımlamak
- Çevrim içi gönüllü anketi basit rastgele örnekleme olarak raporlamak
- Örnekleme yöntemini hiç açıklamamak
- Örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiğini belirtmemek
- Dahil edilme ve dışlanma kriterlerini sonradan oluşturmak
- Olasılıksız örneklemden elde edilen sonuçları tüm evrene kesin olarak genellemek
- Nitel örneklem büyüklüğünü yalnızca sayısal bir kuralla gerekçelendirmek
- “Doygunluğa ulaşıldı” ifadesini nasıl değerlendirildiğini açıklamadan kullanmak
- Çok büyük örneklemin otomatik olarak temsili olduğunu varsaymak
- Kayıp veya dışlanan katılımcıları raporlamamak
Hangi Örnekleme Yöntemini Seçmeliyim?
Tek bir “en iyi” örnekleme yöntemi yoktur. Doğru yöntem araştırma sorusu, çalışma tasarımı, evrenin yapısı ve araştırmanın amacına göre değişir.
Pratik olarak:
- Evrene güçlü genelleme hedefleniyorsa: Uygun bir olasılıklı örnekleme yöntemi değerlendirilmelidir.
- Önemli alt grupların temsil edilmesi gerekiyorsa: Tabakalı örnekleme uygun olabilir.
- Evren coğrafi olarak genişse: Küme veya çok aşamalı örnekleme düşünülebilir.
- Nitel ve deneyim odaklı bir çalışma yapılıyorsa: Amaçlı örnekleme yaklaşımları daha uygun olabilir.
- Ulaşılması zor bir grup araştırılıyorsa: Kartopu örnekleme kullanılabilir.
- Yalnızca kolay ulaşılabilen kişiler kullanılabiliyorsa: Kolayda örnekleme açık biçimde raporlanmalıdır.
Göndermeden Önce Kontrol Edin
- Hedef evren açık biçimde tanımlanmış mı?
- Ulaşılabilir evren ile hedef evren gerekiyorsa ayrılmış mı?
- Örneklem kimlerden oluşuyor açık mı?
- Örnekleme yönteminin adı doğru kullanılmış mı?
- Örnekleme yönteminin neden seçildiği açıklanmış mı?
- Dahil edilme ve dışlanma kriterleri belirtilmiş mi?
- Örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiği açıklanmış mı?
- Nihai analiz örneklemi raporlanmış mı?
- Örnekleme yönteminin genellenebilirlik üzerindeki etkileri dikkate alınmış mı?
- Nitel araştırmada örneklem yeterliliği araştırma desenine uygun biçimde gerekçelendirilmiş mi?
