Araştırma problemi, bir bilimsel çalışmanın hangi bilgi eksikliğini, açıklanmamış durumu, uygulama sorununu veya kuramsal belirsizliği ele aldığını tanımlar. Araştırma sorusu ise bu problemin çalışmada hangi biçimde inceleneceğini açık ve araştırılabilir bir soruya dönüştürür.
İyi tanımlanmış bir araştırma problemi, çalışmanın neden gerekli olduğunu gösterir. İyi yazılmış bir araştırma sorusu ise araştırmanın tasarımını, örneklemini, veri toplama sürecini ve analiz yaklaşımını yönlendiren temel çerçeveyi oluşturur.
Araştırma Problemi Nedir?
Araştırma problemi yalnızca “üzerinde çalışılacak konu” değildir. Konu daha geniş bir alanı ifade ederken problem, bu alan içinde bilimsel olarak açıklanmaya ihtiyaç duyulan belirli bir noktayı gösterir.
Örneğin:
Konu: Üniversite öğrencilerinde yapay zekâ kullanımı
Problem: Üniversite öğrencilerinin akademik amaçlı yapay zekâ kullanımının eleştirel düşünme davranışlarıyla nasıl ilişkili olduğuna ilişkin mevcut bulguların sınırlı ve tutarsız olması
Araştırma Problemi Nereden Ortaya Çıkar?
Araştırma problemleri farklı kaynaklardan gelişebilir:
- Literatürde yeterince incelenmemiş bir konu
- Önceki çalışmalar arasında çelişkili sonuçlar
- Belirli bir grubun veya bağlamın araştırmalarda ihmal edilmesi
- Mevcut bir kuramın farklı bir bağlamda sınanmamış olması
- Yeni ortaya çıkan toplumsal, klinik, teknik veya bilimsel bir durum
- Uygulamada karşılaşılan ancak yeterince açıklanmamış bir sorun
- Yeni bir teknoloji, yöntem veya müdahalenin etkisinin bilinmemesi
- Önceki çalışmaların yöntemsel sınırlılıkları
Literatür Boşluğu ile Araştırma Problemi Aynı Şey midir?
Tam olarak aynı değildir. Literatür boşluğu, mevcut bilgi birikiminde eksik kalan noktayı gösterir. Araştırma problemi ise bu eksikliğin neden bilimsel olarak önemli olduğunu ve hangi sorunun çözülmesi gerektiğini daha geniş biçimde tanımlar.
Örneğin yalnızca “bu konuda az çalışma vardır” demek güçlü bir araştırma problemi oluşturmaz. Az çalışılmış olmasının neden önemli olduğu da açıklanmalıdır.
Güçlü Bir Araştırma Probleminin Özellikleri
İyi bir araştırma problemi:
- Açık ve anlaşılırdır.
- Belirli bir bilimsel soruna odaklanır.
- Mevcut literatürle ilişkilidir.
- Çalışmanın neden gerekli olduğunu gösterir.
- Araştırılabilir niteliktedir.
- Çalışmanın kapsamına uygun büyüklüktedir.
- Bilimsel, kuramsal veya uygulamalı bir anlam taşır.
Araştırma Problemi Nasıl Yazılır?
Araştırma problemi genellikle Giriş bölümünde aşamalı biçimde oluşturulur. Pratik olarak şu yapı kullanılabilir:
Bilinen durum → Mevcut kanıt → Eksiklik / çelişki → Bunun önemi → Araştırmanın ele aldığı problem
1. Konunun Bilimsel Bağlamını Kurun
Öncelikle araştırma alanındaki temel durum açıklanmalıdır. Bu bölüm çok geniş bir genel girişe dönüşmemeli, doğrudan araştırma problemiyle ilişkili bilgiler seçilmelidir.
2. Mevcut Bilginin Ne Söylediğini Gösterin
İlgili araştırmaların temel bulguları özetlenmeli ve mevcut bilgi birikiminin hangi noktaya ulaştığı gösterilmelidir.
Amaç kaynakları tek tek sıralamak değil, literatürün genel durumunu sentezlemektir.
3. Bilgi Eksikliğini veya Sorunu Tanımlayın
Literatürde neyin bilinmediği, hangi bulguların çelişkili olduğu veya hangi grubun, değişkenin ya da bağlamın yeterince araştırılmadığı açık biçimde belirtilmelidir.
4. Bu Eksikliğin Neden Önemli Olduğunu Açıklayın
Her literatür boşluğu araştırmaya değer olmayabilir. Bu nedenle eksikliğin bilimsel, klinik, toplumsal, kuramsal, teknik veya uygulamalı öneminin açıklanması gerekir.
5. Problemi Çalışmanın Kapsamına Daraltın
Araştırma problemi uygulanabilir bir kapsama getirilmelidir. Çok geniş problemler, tek bir araştırmada anlamlı biçimde incelenemeyebilir.
Araştırma Problemi Cümlesi Nasıl Yazılır?
Problem cümlesi, çalışmanın çözmeye veya açıklamaya çalıştığı temel sorunu mümkün olduğunca açık biçimde ifade etmelidir.
Zayıf örnek: Sosyal medya kullanımı önemli bir problemdir.
Daha güçlü örnek: Üniversite öğrencilerinde yoğun sosyal medya kullanımı ile akademik erteleme davranışı arasındaki ilişkinin hangi psikolojik değişkenlerle açıklanabileceğine ilişkin kanıtlar sınırlıdır.
İkinci ifade yalnızca bir konuyu belirtmek yerine, araştırılabilir bilimsel bir eksikliği tanımlar.
Araştırma Sorusu Nedir?
Araştırma sorusu, araştırma problemini cevaplanabilir bir bilimsel soruya dönüştürür.
Araştırmanın hangi değişkenleri, grupları, deneyimleri, süreçleri veya ilişkileri inceleyeceğini açık biçimde göstermelidir.
İyi Bir Araştırma Sorusunun Özellikleri
İyi bir araştırma sorusu:
- Açık ve tek anlamlıdır.
- Araştırmanın amacıyla doğrudan ilişkilidir.
- Veri toplanarak cevaplanabilir.
- Çok geniş veya aşırı dar değildir.
- Kullanılacak araştırma tasarımına uygundur.
- Anahtar kavramları veya değişkenleri açık biçimde içerir.
- Bilimsel olarak anlamlı bir cevaba ulaşmayı mümkün kılar.
Araştırma Sorusu ile Araştırma Amacı Arasındaki Fark
Araştırma amacı, çalışmanın neyi belirlemeyi, incelemeyi, açıklamayı veya değerlendirmeyi hedeflediğini ifade eder.
Araştırma sorusu ise bu amacı soru biçiminde operasyonelleştirir.
Amaç: Üniversite öğrencilerinde yapay zekâ kaygısı ile akademik öz yeterlik arasındaki ilişkinin incelenmesi.
Araştırma sorusu: Üniversite öğrencilerinde yapay zekâ kaygısı ile akademik öz yeterlik arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?
Nicel Araştırmalarda Araştırma Sorusu
Nicel araştırma soruları genellikle değişkenler arasındaki ilişkiyi, gruplar arasındaki farkı, bir değişkenin diğerini ne ölçüde yordadığını veya bir müdahalenin etkisini inceler.
Örnek soru türleri:
- X ile Y arasında ilişki var mıdır?
- X, Y'yi anlamlı düzeyde yordamakta mıdır?
- A ve B grupları arasında Y açısından fark var mıdır?
- X müdahalesi Y sonucunu değiştirmekte midir?
- X'in Y üzerindeki etkisinde Z'nin aracı veya düzenleyici rolü var mıdır?
İlişkisel Araştırma Sorusu Örneği
Üniversite öğrencilerinin akademik öz yeterlik düzeyleri ile akademik erteleme davranışları arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?
Bu soru iki değişken arasındaki ilişkinin incelenmesini gerektirir.
Karşılaştırmalı Araştırma Sorusu Örneği
Farklı çalışma modellerinde görev yapan sağlık çalışanlarının tükenmişlik düzeyleri arasında anlamlı bir fark var mıdır?
Bu soru belirli grupların bir sonuç değişkeni açısından karşılaştırılmasını gerektirir.
Yordayıcı Araştırma Sorusu Örneği
Dijital liderlik çalışanların dijital dönüşüme yönelik tutumlarını anlamlı düzeyde yordamakta mıdır?
Aracılık Araştırma Sorusu Örneği
Yapay zekâ kaygısı, dijital liderlik ile dijital dönüşüm arasındaki ilişkide aracı role sahip midir?
Nitel Araştırmalarda Araştırma Sorusu
Nitel araştırmalarda sorular genellikle deneyimlerin, anlamların, süreçlerin, algıların, etkileşimlerin veya sosyal olguların nasıl yaşandığını ve nasıl anlamlandırıldığını inceler.
Bu nedenle nitel araştırma sorularında çoğu zaman “nasıl”, “ne şekilde”, “hangi deneyimler” ve “nasıl anlamlandırılmaktadır” gibi açık uçlu ifadeler kullanılır.
Örnek: Zihinsel engelli bireylerle çalışan bakım personeli, uzun süreli bakım deneyiminin kişilerarası ilişkileri üzerindeki etkilerini nasıl anlamlandırmaktadır?
Nitel Sorularda Kaçınılması Gereken Yapılar
Nitel bir araştırmada soru, yalnızca “X ile Y arasında ilişki var mıdır?” biçiminde kurulursa çalışma nicel bir mantığa kayabilir.
Nitel araştırma sorusu, katılımcının deneyimini ve araştırılan olgunun yapısını ortaya çıkarabilecek açıklıkta olmalıdır.
Fenomenolojik Araştırmalarda Araştırma Sorusu
Fenomenolojik çalışmalarda belirli bir deneyimin nasıl yaşandığı ve anlamlandırıldığı incelenir.
Örnek: Yoğun bakımda çalışan hemşireler hasta kaybı deneyimini nasıl yaşamaktadır ve bu deneyime hangi anlamları yüklemektedir?
Temellendirilmiş Kuram Araştırmalarında Araştırma Sorusu
Temellendirilmiş kuram çalışmalarında amaç çoğu zaman bir sosyal veya davranışsal süreci açıklayan kuramsal bir yapı geliştirmektir.
Örnek: Kurumsal bakım çalışanları uzun süreli bakım deneyimine uyum sağlama sürecini nasıl yaşamaktadır ve bu süreç hangi aşamalar üzerinden gelişmektedir?
Durum Çalışmalarında Araştırma Sorusu
Durum çalışmalarında belirli bir kurum, program, olay, topluluk veya sistem kendi bağlamı içerisinde ayrıntılı biçimde incelenebilir.
Örnek: Bir kamu bakım kuruluşunda yeni bir hizmet modelinin uygulanması çalışanlar ve hizmet alanlar tarafından nasıl deneyimlenmektedir?
Karma Yöntem Araştırmalarında Araştırma Sorusu
Karma yöntem araştırmalarında nicel ve nitel bileşenler için ayrı araştırma soruları oluşturulabilir. Buna ek olarak iki veri türünün nasıl birlikte yorumlanacağını açıklayan bir entegrasyon sorusu kullanılabilir.
Nicel soru: X ile Y arasında ilişki var mıdır?
Nitel soru: Katılımcılar X ile ilişkili deneyimlerini nasıl açıklamaktadır?
Entegrasyon sorusu: Nitel bulgular, nicel olarak belirlenen X-Y ilişkisini nasıl açıklamakta veya genişletmektedir?
Sistematik Derlemelerde Araştırma Sorusu
Sistematik derlemelerde araştırma sorusu, tarama ve dahil etme kriterlerini doğrudan etkilediği için açık biçimde yapılandırılmalıdır.
Müdahale araştırmalarında PICO gibi çerçeveler kullanılabilir:
- P: Population / Katılımcı grubu
- I: Intervention / Müdahale
- C: Comparison / Karşılaştırma
- O: Outcome / Sonuç
Her sistematik derleme için PICO uygun olmayabilir. Araştırmanın türüne göre PEO, PICo, SPIDER veya başka yapılandırma araçları tercih edilebilir.
Deneysel ve Klinik Araştırmalarda Araştırma Sorusu
Deneysel çalışmalarda sorunun müdahale, karşılaştırma grubu ve temel sonuç ölçütünü mümkün olduğunca açık biçimde tanımlaması yararlıdır.
Örnek: Sekiz haftalık egzersiz programı, standart bakıma kıyasla kronik bel ağrısı olan yetişkinlerde ağrı şiddetini azaltmakta mıdır?
Mühendislik ve Teknik Araştırmalarda Araştırma Sorusu
Mühendislik araştırmalarında problem bir sistemin performansı, optimizasyonu, dayanıklılığı, enerji verimliliği, güvenilirliği veya yeni bir yöntemin mevcut yöntemlerle karşılaştırılması üzerine kurulabilir.
Örnek: Önerilen görüntü sınıflandırma modeli, mevcut yöntemlere kıyasla düşük işlem gücüne sahip cihazlarda benzer doğruluğu daha düşük hesaplama maliyetiyle sağlayabilir mi?
Kuramsal Araştırmalarda Araştırma Sorusu
Kuramsal çalışmalarda araştırma sorusu ampirik bir değişken ilişkisi yerine bir kavramın, kuramın veya açıklama modelinin sınırlarını ve ilişkilerini inceleyebilir.
Örnek: Sosyal sermaye yaklaşımı dijital topluluklardaki dayanışma biçimlerini açıklamak için nasıl yeniden ele alınabilir?
Araştırma Sorusu ile Hipotez Aynı Şey midir?
Hayır. Araştırma sorusu, çalışmanın cevaplamayı amaçladığı bilimsel sorudur. Hipotez ise özellikle nicel araştırmalarda, değişkenler arasındaki beklenen ilişki veya fark hakkında sınanabilir bir öngörü sunar.
Araştırma sorusu: X ile Y arasında ilişki var mıdır?
Hipotez: X arttıkça Y anlamlı biçimde artmaktadır.
Her araştırmanın hipotez içermesi gerekmez. Özellikle keşfedici ve nitel araştırmalarda araştırma soruları tek başına yeterli olabilir.
Bir Araştırmada Kaç Araştırma Sorusu Olmalıdır?
Bütün çalışmalar için geçerli sabit bir sayı yoktur. Araştırma sorularının sayısı, çalışmanın amacı ve kapsamına göre belirlenmelidir.
Çok fazla araştırma sorusu çalışmanın odağını dağıtabilir; gereğinden az soru ise araştırma amacının tüm boyutlarını karşılamayabilir.
Her araştırma sorusunun yöntem ve bulgular bölümünde gerçek bir karşılığı bulunmalıdır.
Araştırma Sorularının Sırası Önemli midir?
Evet. Araştırma soruları mümkün olduğunca mantıksal bir sıra izlemelidir. Örneğin önce tanımlayıcı sonuçlar, ardından ilişkiler, daha sonra yordayıcı veya karmaşık model soruları ele alınabilir.
Aynı sıra Bulgular ve mümkün olduğunda Tartışma bölümünde de korunursa makalenin izlenebilirliği artar.
Araştırma Sorusu Çok Genişse Ne Olur?
“Teknoloji insanları nasıl etkiler?” gibi bir soru araştırılabilir bir bilimsel çalışma için fazlasıyla geniştir.
Soruyu daraltmak için şu unsurlar belirlenebilir:
- Hangi grup?
- Hangi değişken veya olgu?
- Hangi bağlam?
- Hangi zaman aralığı?
- Hangi sonuç?
- Hangi ilişki veya süreç?
Araştırma Sorusu Çok Dar Olabilir mi?
Evet. Cevabı yalnızca basit bir sayı veya zaten bilinen bir bilgi olan sorular, özgün bilimsel katkı açısından yetersiz kalabilir.
Araştırma sorusu yönetilebilir olmalı ancak anlamlı bir bilimsel cevap üretmeye de imkân vermelidir.
“Bu Konuda Çalışma Yok” Demek Yeterli midir?
Hayır. Bir konuda hiç veya az çalışma bulunması tek başına araştırmanın gerekli olduğunu kanıtlamaz.
Yazar şu soruya da cevap vermelidir:
Bu bilgi eksikliği neden önemlidir?
Bilgi boşluğu ile çalışmanın bilimsel gerekçesi arasında açık bir bağlantı kurulmalıdır.
FINER Yaklaşımıyla Araştırma Sorusunu Değerlendirme
Özellikle sağlık ve ampirik bilimlerde araştırma sorusunu değerlendirmek için FINER yaklaşımından yararlanılabilir:
- Feasible: Yapılabilir mi?
- Interesting: Bilimsel açıdan ilgi çekici mi?
- Novel: Yeni bir katkı sunuyor mu?
- Ethical: Etik açıdan uygun mu?
- Relevant: Alan açısından anlamlı mı?
Bu çerçeve kesin bir kural değil, araştırma sorusunun uygulanabilirliğini değerlendirmeye yardımcı bir kontrol aracıdır.
Araştırma Sorusu Yazarken Sık Yapılan Hatalar
- Konuyu araştırma problemi sanmak
- Problemi yalnızca “az çalışma var” ifadesine dayandırmak
- Aşırı geniş bir araştırma sorusu oluşturmak
- Tek bir soruda çok sayıda farklı problemi birleştirmek
- Soru ile araştırma yönteminin uyumlu olmaması
- Çalışmada ölçülmeyen değişkenleri araştırma sorusuna dahil etmek
- Nitel araştırma sorusunu nicel hipotez biçiminde yazmak
- Nedensellik kuramayacak bir tasarım için nedensel soru oluşturmak
- Araştırma sorularını Bulgular bölümünde cevaplamamak
- Araştırma amacı, soru ve hipotezlerin birbiriyle uyuşmaması
Pratik Araştırma Problemi Formülü
Araştırma problemini oluştururken aşağıdaki sıra yararlı olabilir:
Ne biliyoruz? → Ne bilmiyoruz? → Bu eksiklik neden önemli? → Bu çalışma hangi problemi ele alacak?
Pratik Araştırma Sorusu Formülü
Nicel araştırmalarda:
Kim / hangi grup + hangi değişken(ler) + hangi ilişki / fark / etki?
Nitel araştırmalarda:
Kim / hangi grup + hangi deneyim / süreç / olgu + nasıl yaşanıyor veya anlamlandırılıyor?
Göndermeden Önce Kontrol Edin
- Araştırma konusu ile araştırma problemi birbirinden ayrılmış mı?
- Problem mevcut bilimsel literatürle destekleniyor mu?
- Bilgi eksikliğinin neden önemli olduğu açıklanmış mı?
- Araştırma sorusu problemi doğrudan karşılıyor mu?
- Soru açık ve araştırılabilir mi?
- Sorunun kapsamı mevcut zaman, örneklem ve kaynaklarla yönetilebilir mi?
- Araştırma tasarımı soruyu cevaplamaya uygun mu?
- Kullanılan değişkenler veya kavramlar açık biçimde tanımlanmış mı?
- Araştırma soruları yöntem ve analiz planıyla uyumlu mu?
- Her araştırma sorusunun Bulgular bölümünde karşılığı olacak mı?
