Yöntem bölümü, araştırmanın nasıl yürütüldüğünü açık ve denetlenebilir biçimde açıklayan bölümdür. Okuyucu bu bölümü okuduğunda araştırma tasarımını, çalışma grubunu veya veri kaynağını, veri toplama sürecini ve analiz yaklaşımını anlayabilmelidir.
İyi hazırlanmış bir yöntem bölümü, araştırmanın bilimsel güvenilirliğini değerlendirilebilir hale getirir ve uygun durumlarda çalışmanın benzer koşullarda yeniden yürütülmesine olanak sağlayacak yeterli bilgiyi sunar.
Yöntem Bölümünde Hangi Bilgiler Bulunmalıdır?
Yöntem bölümünün içeriği araştırmanın türüne göre değişebilir. Ancak çoğu çalışmada aşağıdaki unsurların açıklanması beklenir:
- Araştırma tasarımı
- Araştırmanın yürütüldüğü yer ve zaman
- Evren, örneklem, çalışma grubu veya veri kaynağı
- Dahil etme ve dışlama ölçütleri
- Veri toplama araçları veya materyaller
- Veri toplama süreci
- Analiz yöntemleri
- Kullanılan yazılımlar
- Etik kurul ve bilgilendirilmiş onam bilgileri, gerektiğinde
Önerilen Yöntem Bölümü Yapısı
Özgün araştırmalarda aşağıdaki yapı kullanılabilir:
- 2.1. Araştırma Tasarımı
- 2.2. Evren ve Örneklem / Çalışma Grubu
- 2.3. Veri Toplama Araçları / Materyaller
- 2.4. Veri Toplama Süreci
- 2.5. Veri Analizi
- 2.6. Etik Hususlar
Bu başlıklar her araştırma için zorunlu değildir. Çalışmanın tasarımına ve ilgili disiplinin raporlama geleneklerine göre farklı bir yapı kullanılabilir.
1. Araştırma Tasarımını Açıklayın
Yöntem bölümünün başlangıcında araştırmanın temel tasarımı açıkça belirtilmelidir. Araştırmanın nicel, nitel, karma yöntem, deneysel, kesitsel, boylamsal, retrospektif, prospektif, metodolojik veya başka bir tasarıma sahip olduğu ifade edilmelidir.
Gerekli olduğunda araştırmanın neden bu tasarımla yürütüldüğü kısa biçimde açıklanabilir.
Örnek: Bu çalışma, üniversite öğrencilerinde X ile Y arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla kesitsel ve ilişkisel tasarımda yürütülmüştür.
2. Evren ve Örneklemi Açıklayın
Araştırmanın kimler, hangi birimler veya hangi veri kaynakları üzerinde yürütüldüğü açıkça belirtilmelidir.
Nicel çalışmalarda mümkün olduğunda aşağıdaki bilgiler verilmelidir:
- Araştırma evreni
- Örneklem büyüklüğü
- Örnekleme yöntemi
- Katılımcıların temel özellikleri
- Dahil edilme ölçütleri
- Dışlanma ölçütleri
- Örneklem büyüklığının nasıl belirlendiği
Örneklem büyüklüğü güç analizi, literatüre dayalı hesaplama, evren büyüklüğü veya başka bir bilimsel gerekçeyle belirlenmişse kullanılan yaklaşım açıklanmalıdır.
3. Nitel Araştırmalarda Çalışma Grubunu Açıklayın
Nitel araştırmalarda yalnızca katılımcı sayısını vermek yeterli değildir. Katılımcıların hangi ölçütlere göre seçildiği, örnekleme yaklaşımı ve veri yeterliliğine nasıl karar verildiği açıklanmalıdır.
Amaçlı örnekleme, ölçüt örnekleme, maksimum çeşitlilik, kartopu örnekleme veya benzeri yaklaşımlar kullanılmışsa bunlar belirtilmelidir.
Veri doygunluğu veya bilgi gücü gibi ölçütler kullanıldıysa nasıl değerlendirildiği açıklanabilir.
4. Veri Toplama Araçlarını Tanıtın
Araştırmada kullanılan ölçekler, anketler, görüşme formları, gözlem araçları, cihazlar, laboratuvar yöntemleri, yazılımlar, veri tabanları veya diğer materyaller yeterli ayrıntıyla açıklanmalıdır.
Bir ölçek veya ölçüm aracı kullanılmışsa mümkün olduğunda geliştiricisi, ölçtüğü yapı, madde sayısı, puanlama biçimi ve ilgili geçerlik-güvenirlik bilgileri sunulmalıdır.
Araştırmacılar tarafından geliştirilen bir form veya araç kullanılmışsa geliştirme süreci kısaca açıklanmalıdır.
5. Veri Toplama Sürecini Açıklayın
Verilerin nerede, ne zaman ve nasıl toplandığı açıklanmalıdır. Okuyucu araştırmanın uygulama sürecini takip edebilmelidir.
Aşağıdaki bilgiler çalışmanın niteliğine göre verilebilir:
- Veri toplama tarihleri
- Uygulama ortamı
- Katılımcılara nasıl ulaşıldığı
- Veri toplama araçlarının nasıl uygulandığı
- Görüşme veya gözlem süreleri
- Deney veya müdahale basamakları
- Eksik veri veya katılımcı kaybının nasıl ele alındığı
6. Veri Analizini Açıklayın
Araştırmada kullanılan analiz yöntemleri açık ve yeterli ayrıntıyla belirtilmelidir. Analiz seçiminin araştırma soruları ve veri yapısıyla uyumlu olması gerekir.
Nicel Araştırmalarda
Tanımlayıcı istatistikler, normallik değerlendirmeleri, karşılaştırma testleri, korelasyon, regresyon, aracılık, düzenleyicilik, faktör analizi, yapısal eşitlik modellemesi veya kullanılan diğer analizler belirtilmelidir.
Gerekli olduğunda anlamlılık düzeyi, güven aralıkları, etki büyüklükleri ve kullanılan istatistiksel varsayımlar açıklanmalıdır.
Nitel Araştırmalarda
Tematik analiz, içerik analizi, fenomenolojik analiz, gömülü teori, söylem analizi veya kullanılan diğer yaklaşım açıkça belirtilmelidir.
Kodlama süreci, tema oluşturma yaklaşımı, araştırmacılar arası değerlendirme ve veri yönetiminde kullanılan yazılımlar çalışmanın niteliğine göre açıklanabilir.
7. Kullanılan Yazılımları Belirtin
İstatistiksel veya nitel veri analizinde yazılım kullanılmışsa programın adı ve mümkün olduğunda sürümü belirtilmelidir.
Örneğin SPSS, R, JASP, AMOS, Stata, SAS, MAXQDA, NVivo, MATLAB veya ilgili alana özgü başka yazılımlar raporlanabilir.
Yazılımın adını vermek tek başına yeterli değildir; hangi analizlerin hangi yaklaşımla gerçekleştirildiği de açıklanmalıdır.
8. Etik Hususları Açıklayın
İnsan katılımcılar, kişisel veriler, hayvan araştırmaları veya etik kurul değerlendirmesi gerektiren diğer araştırmalarda ilgili etik bilgiler yöntem bölümünde sunulmalıdır.
Gerektiğinde aşağıdaki bilgiler verilmelidir:
- Etik kurul veya komitenin adı
- Onay tarihi
- Karar veya protokol numarası
- Bilgilendirilmiş onamın nasıl alındığı
- Gizlilik ve veri koruma önlemleri
Etik kurul gerektirmeyen çalışmalarda, çalışma türüne uygun olduğunda bunun nedeni belirtilebilir.
Araştırma Türüne Göre Yöntem Bölümü
Nicel Araştırmalar
Araştırma tasarımı, evren ve örneklem, ölçüm araçları, veri toplama süreci ve istatistiksel analizler açık biçimde sunulmalıdır.
Nitel Araştırmalar
Araştırma yaklaşımı, çalışma grubu, araştırmacının rolü, veri toplama yöntemi, analiz süreci ve araştırmanın niteliğini destekleyen güvenilirlik uygulamaları açıklanmalıdır.
Karma Yöntem Araştırmaları
Nicel ve nitel bileşenlerin ayrı ayrı nasıl yürütüldüğü ve bu iki veri türünün hangi aşamada ve nasıl bütünleştirildiği açıklanmalıdır.
Sistematik Derlemeler
Protokol, veri tabanları, arama stratejisi, dahil etme ve dışlama ölçütleri, çalışma seçim süreci, kalite veya yanlılık değerlendirmesi ve sentez yöntemi açıklanmalıdır.
Deneysel ve Klinik Araştırmalar
Araştırma tasarımı, müdahale ve kontrol koşulları, randomizasyon, körleme, örneklem, sonuç ölçütleri ve analiz planı çalışmanın niteliğine uygun biçimde ayrıntılandırılmalıdır.
Yöntem Bölümünde Sık Yapılan Hatalar
- Araştırma tasarımını açıkça belirtmemek
- Örnekleme yöntemini yazmamak
- Örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiğini açıklamamak
- Veri toplama araçlarını yetersiz tanıtmak
- Analiz yöntemlerini yalnızca yazılım adıyla açıklamak
- Çalışmada kullanılmayan analizleri yöntem bölümüne eklemek
- Etik kurul veya onam bilgilerini eksik vermek
- Bulgulara yöntem bölümünde yer vermek
- Başka bir çalışmanın yöntem metnini çalışmaya uyarlamadan kullanmak
Yöntem Bölümü İçin Pratik Kontrol Soruları
- Araştırmanın tasarımını açıkça belirttim mi?
- Araştırmanın kimler veya hangi veriler üzerinde yapıldığını açıkladım mı?
- Örnekleme veya seçim yöntemini belirttim mi?
- Kullandığım araçları yeterince tanıttım mı?
- Verilerin nasıl toplandığını açıkça anlattım mı?
- Hangi analizleri neden kullandığımı belirttim mi?
- Kullandığım yazılımları raporladım mı?
- Gerekli etik bilgileri ekledim mi?
- Başka bir araştırmacı bu açıklamalardan sürecimi anlayabilir mi?
Göndermeden Önce Kontrol Edin
- Araştırma tasarımı net mi?
- Örneklem veya çalışma grubu açıkça tanımlanmış mı?
- Dahil etme ve dışlama ölçütleri gerekli olduğu durumda belirtilmiş mi?
- Veri toplama araçları yeterince açıklanmış mı?
- Veri toplama süreci anlaşılır mı?
- Analiz yöntemleri araştırma sorularıyla uyumlu mu?
- Yazılım ve sürüm bilgileri gerekli olduğu durumda verilmiş mi?
- Etik kurul ve onam bilgileri eksiksiz mi?
