Bilimsel Makalede Yöntem Bölümü Nasıl Yazılır?
Yöntem bölümü, araştırmanın nasıl yürütüldüğünü okuyucunun izleyebileceği açıklıkta ortaya koyar. Araştırma tasarımı, çalışma grubu veya veri kaynağı, veri toplama süreci, kullanılan araçlar ve analiz yaklaşımı bu bölümde birbirini tamamlayan bir bütün olarak sunulmalıdır.
Yöntem Bölümünde Hangi Bilgiler Yer Almalıdır?
Yöntem bölümünün kapsamı araştırmanın türüne göre değişir. Bununla birlikte çoğu çalışmada aşağıdaki bilgilerin açıklanması beklenir:
- Araştırma tasarımı
- Araştırmanın yürütüldüğü yer ve zaman
- Evren, örneklem, çalışma grubu veya veri kaynağı
- Dahil etme ve dışlama ölçütleri
- Veri toplama araçları veya materyaller
- Veri toplama süreci
- Analiz yöntemleri
- Kullanılan yazılımlar
- Gerekli olduğunda etik kurul ve bilgilendirilmiş onam bilgileri
Önerilen Yöntem Bölümü Yapısı
Özgün araştırmalarda aşağıdaki alt başlıklar kullanılabilir:
Araştırma Tasarımı → Evren ve Örneklem / Çalışma Grubu → Veri Toplama Araçları → Veri Toplama Süreci → Veri Analizi → Etik Hususlar
Bu yapı her araştırma için zorunlu değildir. Disiplinin raporlama geleneği, araştırma tasarımı ve kullanılan yöntemler doğrultusunda farklı bir düzen tercih edilebilir.
1. Araştırma Tasarımını Açıklayın
Yöntem bölümünün başında araştırmanın tasarımı açık biçimde belirtilmelidir. Çalışmanın nicel, nitel, karma yöntem, deneysel, kesitsel, boylamsal, retrospektif, prospektif, metodolojik veya başka bir tasarıma sahip olduğu ifade edilmelidir.
Tasarıma ilişkin kısa bir gerekçe vermek, özellikle birden fazla yaklaşımın mümkün olduğu durumlarda yararlı olabilir.
Örnek: Bu çalışma, üniversite öğrencilerinde X ile Y arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla kesitsel ve ilişkisel tasarımda yürütülmüştür.
2. Evren ve Örneklemi Açıklayın
Araştırmanın kimler, hangi birimler veya hangi veri kaynakları üzerinde yürütüldüğü açıkça belirtilmelidir.
Nicel çalışmalarda mümkün olduğunda şu bilgilere yer verilmelidir:
- Araştırma evreni
- Örneklem büyüklüğü
- Örnekleme yöntemi
- Katılımcıların çalışmayla ilişkili özellikleri
- Dahil edilme ölçütleri
- Dışlanma ölçütleri
- Örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiği
Örneklem büyüklüğü güç analizi, literatüre dayalı hesaplama, evren büyüklüğü veya başka bir bilimsel gerekçeyle belirlenmişse kullanılan yaklaşım açıklanmalıdır.
3. Nitel Araştırmalarda Çalışma Grubunu Tanımlayın
Nitel araştırmalarda yalnızca katılımcı sayısını vermek yeterli değildir. Katılımcıların hangi ölçütlere göre seçildiği, hangi örnekleme yaklaşımının kullanıldığı ve veri yeterliliğine nasıl karar verildiği açıklanmalıdır.
Amaçlı örnekleme, ölçüt örnekleme, maksimum çeşitlilik, kartopu örnekleme veya benzeri yaklaşımlar kullanılmışsa bunlar açıkça belirtilmelidir.
Veri doygunluğu, bilgi gücü veya benzeri değerlendirmeler kullanıldıysa kararın nasıl verildiği kısaca açıklanabilir.
4. Veri Toplama Araçlarını Tanıtın
Araştırmada kullanılan ölçekler, anketler, görüşme formları, gözlem araçları, cihazlar, laboratuvar yöntemleri, veri tabanları veya diğer materyaller okuyucunun neyin ölçüldüğünü ve nasıl veri üretildiğini anlayabileceği ayrıntıda açıklanmalıdır.
Bir ölçek veya ölçüm aracı kullanılmışsa geliştiricisi, ölçtüğü yapı, madde sayısı, puanlama biçimi ve çalışmayla ilişkili geçerlik-güvenirlik bilgileri verilmelidir.
Araştırmacılar tarafından geliştirilen bir form veya araç kullanılmışsa hazırlanma süreci kısaca açıklanmalıdır.
5. Veri Toplama Sürecini Açıklayın
Verilerin nerede, ne zaman ve nasıl toplandığı açık biçimde anlatılmalıdır. Okuyucu, araştırmanın uygulama sürecini yöntem bölümünden izleyebilmelidir.
Çalışmanın niteliğine göre şu bilgilere yer verilebilir:
- Veri toplama tarihleri
- Uygulama ortamı
- Katılımcılara nasıl ulaşıldığı
- Veri toplama araçlarının nasıl uygulandığı
- Görüşme veya gözlem süreleri
- Deney veya müdahale basamakları
- Eksik veri veya katılımcı kaybının nasıl ele alındığı
6. Veri Analizini Açıklayın
Kullanılan analiz yöntemleri, araştırma sorularıyla ve veri yapısıyla ilişkisi anlaşılacak biçimde belirtilmelidir.
Nicel Araştırmalarda
Tanımlayıcı istatistikler, normallik değerlendirmeleri, karşılaştırma testleri, korelasyon, regresyon, aracılık, düzenleyicilik, faktör analizi, yapısal eşitlik modellemesi veya kullanılan diğer analizler belirtilmelidir.
Gerektiğinde anlamlılık düzeyi, güven aralıkları, etki büyüklükleri ve ilgili istatistiksel varsayımlar da açıklanmalıdır.
Nitel Araştırmalarda
Tematik analiz, içerik analizi, fenomenolojik analiz, gömülü teori, söylem analizi veya kullanılan diğer yaklaşım açıkça belirtilmelidir.
Kodlama süreci, temaların nasıl oluşturulduğu, araştırmacılar arası değerlendirme ve veri yönetiminde kullanılan yazılımlar çalışmanın niteliğine göre açıklanabilir.
7. Kullanılan Yazılımları Belirtin
İstatistiksel veya nitel veri analizinde yazılım kullanılmışsa programın adı ve uygun olduğunda sürümü belirtilmelidir.
SPSS, R, JASP, AMOS, Stata, SAS, MAXQDA, NVivo, MATLAB veya ilgili alana özgü başka yazılımlar bu kapsamda raporlanabilir.
Yalnızca yazılımın adını vermek yeterli değildir; hangi analizlerin hangi yaklaşımla yürütüldüğü de açıklanmalıdır.
8. Etik Hususları Açıklayın
İnsan katılımcılar, kişisel veriler, hayvan araştırmaları veya etik kurul değerlendirmesi gerektiren diğer çalışmalar için ilgili etik bilgiler yöntem bölümünde sunulmalıdır.
Gerektiğinde şu bilgilere yer verilmelidir:
- Etik kurul veya komitenin adı
- Onay tarihi
- Karar veya protokol numarası
- Bilgilendirilmiş onamın nasıl alındığı
- Gizlilik ve veri koruma önlemleri
Etik kurul değerlendirmesi gerektirmeyen çalışmalarda, uygun olduğunda bunun gerekçesi belirtilebilir.
Araştırma Türüne Göre Yöntem Bölümü
Nicel Araştırmalar
Araştırma tasarımı, evren ve örneklem, ölçüm araçları, veri toplama süreci ve istatistiksel analizler açık biçimde sunulmalıdır.
Nitel Araştırmalar
Araştırma yaklaşımı, çalışma grubu, araştırmacının rolü, veri toplama yöntemi, analiz süreci ve araştırmanın niteliğini destekleyen güvenilirlik uygulamaları açıklanmalıdır.
Karma Yöntem Araştırmaları
Nicel ve nitel bileşenlerin ayrı ayrı nasıl yürütüldüğü ve bu iki veri türünün hangi aşamada, hangi amaçla ve nasıl bütünleştirildiği açıklanmalıdır.
Sistematik Derlemeler
Protokol, veri tabanları, arama stratejisi, dahil etme ve dışlama ölçütleri, çalışma seçim süreci, kalite veya yanlılık değerlendirmesi ve sentez yöntemi açıklanmalıdır.
Deneysel ve Klinik Araştırmalar
Araştırma tasarımı, müdahale ve kontrol koşulları, randomizasyon, körleme, örneklem, sonuç ölçütleri ve analiz planı çalışmanın niteliğine uygun ayrıntıda verilmelidir.
Yöntem Bölümünde Sık Yapılan Hatalar
- Araştırma tasarımını açıkça belirtmemek
- Örnekleme yöntemini yazmamak
- Örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiğini açıklamamak
- Veri toplama araçlarını yetersiz tanıtmak
- Analiz yöntemlerini yalnızca yazılım adıyla açıklamak
- Çalışmada kullanılmayan analizleri yöntem bölümüne eklemek
- Etik kurul veya onam bilgilerini eksik vermek
- Bulgulara yöntem bölümünde yer vermek
- Başka bir çalışmanın yöntem metnini uyarlamadan kullanmak
Yazarken Kendinize Sorabileceğiniz Sorular
- Araştırmanın tasarımını açıkça belirttim mi?
- Araştırmanın kimler veya hangi veriler üzerinde yapıldığını açıkladım mı?
- Örnekleme veya seçim yöntemini belirttim mi?
- Kullandığım araçları yeterince tanıttım mı?
- Verilerin nasıl toplandığını açıkça anlattım mı?
- Hangi analizleri neden kullandığımı belirttim mi?
- Kullandığım yazılımları raporladım mı?
- Gerekli etik bilgileri ekledim mi?
- Başka bir araştırmacı bu açıklamalardan süreci anlayabilir mi?
Göndermeden Önce Kontrol Edin
- Araştırma tasarımı net mi?
- Örneklem veya çalışma grubu açıkça tanımlanmış mı?
- Dahil etme ve dışlama ölçütleri gerekli olduğunda belirtilmiş mi?
- Veri toplama araçları yeterince açıklanmış mı?
- Veri toplama süreci anlaşılır mı?
- Analiz yöntemleri araştırma sorularıyla uyumlu mu?
- Yazılım ve sürüm bilgileri gerekli olduğunda verilmiş mi?
- Etik kurul ve onam bilgileri eksiksiz mi?
